Zamira Voci
Ka diçka thellësisht shqetësuese në mënyrën se si po zhvillohen protestat në vendin tonë. Jo sepse njerëzit dalin në rrugë, jo sepse kundërshtojnë qeverinë, jo sepse kërkojnë llogari nga kryeministri. E drejta për të protestuar është një nga themelet e demokracisë dhe askush nuk duhet ta vërë në diskutim. Shqetësimi nis pikërisht aty ku protesta pushon së qeni shprehje e pakënaqësisë qytetare dhe shndërrohet në dhunë, zjarrvënie e shkatërrim. Por pyetja e vërtetë nuk është vetëm kush i hedh gurët. Pyetja është: ku është shteti kur gurët fluturojnë, kur zjarret ndizen dhe kur prona publike e private shkatërrohet para syve të të gjithëve?
Një protestë mund të mbledhë mijëra njerëz, por kjo nuk do të thotë se të gjithë janë dhunues. Brenda saj mund të ketë qytetarë të zemëruar, njerëz që kërkojnë ndryshim, të rinj që duan të dëgjohen dhe njerëz që besojnë se po mbrojnë një kauzë të drejtë. Nuk mund t’i fusim të gjithë në të njëjtin thes. Të protestosh nuk do të thotë të hedhësh gurë. Të kundërshtosh kryeministrin nuk do të thotë të djegësh objekte. Të kërkosh largimin e një qeverie nuk të jep të drejtën të shkatërrosh atë që u përket të gjithëve.
Pikërisht për këtë arsye, dallimi midis protestuesit paqësor dhe dhunuesit nuk është një hollësi. Është thelbi i një shteti demokratik. Nëse nuk arrijmë ta bëjmë këtë dallim, ose jemi duke kriminalizuar një të drejtë themelore, ose jemi duke i dhënë dhunës një alibi politike. Por le të ndalemi te një tjetër paradoks: përse një shtet që ka institucione, polici, ligje dhe mjete ligjore për të ruajtur rendin publik, duket kaq i pafuqishëm përballë një grupi njerëzish që zgjedhin të shkatërrojnë?
Një shtet nuk matet me numrin e institucioneve që ka në letër, por me aftësinë për t’i bërë ato të funksionojnë në momentin kur duhen më shumë. Nëse një grup njerëzish mund të hedhë gurë, të ndezë zjarr, të shkatërrojë dhe të largohet pa u identifikuar e pa u përballur me përgjegjësinë ligjore, atëherë kemi një problem serioz të rendit publik. Nëse skena të tilla përsëriten dhe institucionet nuk arrijnë të reagojnë me efektivitet, pyetja për përgjegjësinë e shtetit bëhet e pashmangshme.
Këtu lind dyshimi që shoqëria nuk mund ta shmangë me pyetjen që kanë të gjithë në kokë? A kemi të bëjmë me paaftësi për të menaxhuar dhunën, me kufizime reale të ndërhyrjes policore, me gabime në organizimin e sigurisë, apo me një tolerim të papranueshëm të situatës? Këto janë mundësi që duhen hetuar…Një qeveri që përballet me protesta mund të përfitojë propagandistikisht nga pamjet e dhunës. Mund t’i përdorë ato për të zhvendosur vëmendjen nga arsyet e pakënaqësisë, për ta paraqitur kundërshtimin politik si kërcënim ndaj rendit dhe për t’u shpjeguar partnerëve ndërkombëtarë se përballë saj nuk ka qytetarë me kërkesa, por turma shkatërruese.
Por dyshimi nuk është provë. Nuk mund të pretendojmë se policia i lë qëllimisht dhunuesit të veprojnë, vetëm sepse dikush mund të përfitojë politikisht prej pamjeve të krijuara. Megjithatë, edhe pa prova për një skenar të organizuar, shteti nuk mund të fshihet pas justifikimeve. Ai ka detyrimin të parandalojë dhunën sa herë është e mundur, të mbrojë qytetarët dhe pronën, të identifikojë autorët dhe të veprojë sipas ligjit.
Por një shtet serioz nuk e lë policinë të bllokohet në këtë paradoks. Ai i jep rregulla të qarta, trajnim, pajisje të përshtatshme, mbështetje institucionale dhe zinxhir përgjegjësie. E udhëzon të dallojë protestuesin paqësor nga personi që kryen akte dhune. E detyron të ndërhyjë në mënyrë proporcionale dhe të ligjshme. Dhe, mbi të gjitha, nuk e braktis përballë presionit politik e publik.
Policia nuk ka detyrë të ndëshkojë një protestë. Ka detyrë të mbrojë të drejtën për të protestuar, duke mos lejuar që kjo e drejtë të shndërrohet në licencë për dhunë. Ajo duhet të jetë në gjendje të mbrojë edhe protestuesin paqësor nga dhunuesi që ndodhet në të njëjtën turmë. Po nëse autorët janë studentë? A ndryshon gjë? Aspak. Mosha, statusi studentor, bindjet politike apo kauza që pretendon se mbron një individ nuk e përjashtojnë atë nga përgjegjësia për veprimet e veta. Studentët kanë të drejtë të protestojnë, të kritikojnë dhe të kundërshtojnë. Por as studentët dhe as askush tjetër nuk kanë të drejtë të djegin, të shkatërrojnë apo të rrezikojnë jetën e njerëzve.
Nuk duhet as t’i demonizojmë të rinjtë, as t’i shenjtërojmë. Duhet të gjykojmë veprimet dhe provat, jo etiketat. Nëse dikush hedh gurë, ai duhet të mbajë përgjegjësi për veprimin e tij, nëse identifikohet dhe provohet fajësia sipas ligjit. Nëse dikush ndez zjarr, duhet të hetohet për rrezikun dhe dëmin që ka shkaktuar. Nëse dikush shkatërron pronë, duhet të përballet me pasojat ligjore. Kjo nuk është hakmarrje ndaj protestës. Është mbrojtje e qytetarit, e rendit demokratik dhe e vetë së drejtës për të protestuar. Dhe këtu kthehemi te pyetja fillestare: a kemi një shtet kartoni?
Një shtet kartoni nuk është thjesht një shtet që nuk arrin të ndalojë çdo akt dhune. Asnjë polici në botë nuk mund ta garantojë këtë. Një shtet kartoni është ai që nuk mëson nga përsëritja e të njëjtave ngjarje, që nuk identifikon përgjegjësit, që nuk u jep përgjigje qytetarëve dhe që i trajton ligjet si deklarata solemne, jo si rregulla që zbatohen.
Është shteti që reagon me konferenca shtypi, por jo me rezultate. Që premton hetime, por nuk i bën të dukshme rezultatet e tyre. Që kërkon respekt për institucionet, por nuk arrin të dëshmojë se ato funksionojnë njësoj për të gjithë. Në një demokraci, forca e shtetit nuk qëndron te dhuna e pakontrolluar e policisë, por te aftësia e tij për të vepruar me saktësi, proporcionalitet dhe vendosmëri. Nuk qëndron te arrestimi masiv i protestuesve, por te identifikimi individual i atyre që shkelin ligjin. Nuk qëndron te frikësimi i qytetarëve, por te garancia se askush nuk është mbi ligjin.
Dhe, sigurisht, asnjë qeveri nuk mund ta quajë sukses faktin që një protestë është shpërndarë, nëse pas saj mbeten qytetarë të lënduar, prona të shkatërruara, policë të sulmuar dhe një shoqëri edhe më e polarizuar. Suksesi është që protesta të zhvillohet e lirë, që dhuna të parandalohet sa të jetë e mundur dhe që çdo shkelje të hetohet e ndëshkohet sipas ligjit.
Në fund, ekziston edhe një përgjegjësi politike që nuk duhet ngatërruar me përgjegjësinë penale. Nëse qeveria nuk arrin të garantojë rendin publik, ajo duhet të japë llogari për mënyrën se si institucionet kanë përmbushur detyrat e tyre. Por asnjë qeveri nuk duhet të përdorë dhunën e një pakice për të delegjitimuar të gjithë protestuesit. Po kështu, asnjë opozitë nuk duhet ta përdorë të drejtën për protestë si mburojë për akte shkatërrimi. Një shtet nuk mund të jetë i fortë vetëm kur përballet me qytetarin e zakonshëm dhe i pafuqishëm kur përballet me dhunuesin. Sepse demokracia nuk është as pushteti i pakufizuar i qeverisë, as e drejta e pakufizuar e turmës. Demokracia është ligji që mbron qytetarin nga arbitrariteti i shtetit dhe shtetin e qytetarin nga arbitrariteti i dhunës. Dhe nëse një shtet nuk arrin ta dëshmojë këtë në rrugë, aty ku vihet në provë realisht autoriteti i tij, atëherë kemi të drejtë të pyesim: a kemi një shtet që funksionon, apo vetëm një shtet kartoni që duket i fortë në fjalime dhe i dobët përballë realitetit?
